Warunkowe przedterminowe zwolnienie nie oznacza darowania kary. To możliwość odbycia końcowej części kary pozbawienia wolności poza zakładem karnym, pod określonymi warunkami i w okresie próby. Skazany wychodzi na wolność wcześniej, ale nadal musi przestrzegać prawa, wykonywać obowiązki i liczyć się z tym, że zwolnienie może zostać odwołane.
Najważniejsze jest to, że samo odbycie wymaganej części kary nie daje automatycznie prawa do wyjścia. Sąd penitencjarny może udzielić zwolnienia dopiero wtedy, gdy uzna, że skazany po opuszczeniu zakładu karnego będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni ponownie przestępstwa.
Po jakiej części kary można ubiegać się o zwolnienie?
Zasadą jest możliwość ubiegania się o warunkowe zwolnienie po odbyciu co najmniej połowy kary pozbawienia wolności.
Od tej zasady są jednak ważne wyjątki. Skazany działający w warunkach recydywy z art. 64 § 1 Kodeksu karnego może ubiegać się o zwolnienie po odbyciu dwóch trzecich kary. W przypadku sprawców z art. 64 § 2 lub art. 64a Kodeksu karnego próg wynosi trzy czwarte kary. Ten sam próg dotyczy skazanego, wobec którego prawomocnie stwierdzono, że bezprawnie utrudniał wykonanie kary pozbawienia wolności.
Przy karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż 25 lat warunkowe zwolnienie jest możliwe po odbyciu co najmniej 15 lat kary. Przy karze dożywotniego pozbawienia wolności zasadą jest możliwość ubiegania się o zwolnienie po 30 latach.
Sąd, który wymierza karę, może w szczególnie uzasadnionych wypadkach wyznaczyć surowsze ograniczenia niż te wynikające z ustawy. W przypadku kary dożywotniego pozbawienia wolności przepisy przewidują również sytuacje, w których sąd może orzec zakaz warunkowego zwolnienia.
Co bada sąd?
Sąd penitencjarny bada tak zwaną prognozę kryminologiczną. W praktyce chodzi o ocenę, czy skazany daje realną rękojmię życia zgodnego z prawem po wyjściu z zakładu karnego.
Znaczenie mają między innymi: postawa skazanego, jego właściwości i warunki osobiste, okoliczności popełnienia przestępstwa, zachowanie po popełnieniu czynu oraz zachowanie w czasie odbywania kary.
Dlatego wniosek nie powinien ograniczać się do stwierdzenia, że skazany „odbył połowę kary”. Trzeba pokazać, dlaczego wcześniejsze zwolnienie jest uzasadnione: jak skazany zachowywał się w zakładzie karnym, czy pracował, uczył się, korzystał z terapii, naprawił szkodę, utrzymuje kontakt z rodziną, ma gdzie mieszkać i z czego się utrzymać po wyjściu.
Kto może złożyć wniosek?
Wniosek może złożyć skazany albo jego obrońca. Przepisy przewidują także, że wniosek o warunkowe zwolnienie może złożyć dyrektor zakładu karnego albo sądowy kurator zawodowy.
Sprawę rozpoznaje sąd penitencjarny, czyli sąd okręgowy. Co do zasady właściwy jest sąd penitencjarny, w którego okręgu przebywa skazany.
Wniosek powinien być uzasadniony i poparty dokumentami. Warto dołączyć dokumenty dotyczące zatrudnienia po opuszczeniu zakładu karnego, miejsca zamieszkania, sytuacji rodzinnej, leczenia, terapii, naprawienia szkody, przeprosin pokrzywdzonego albo innych okoliczności pokazujących zmianę postawy skazanego.
Od wniosku o warunkowe przedterminowe zwolnienie pobiera się obecnie opłatę 300 zł.
Jak wygląda posiedzenie?
O warunkowym zwolnieniu sąd penitencjarny orzeka na posiedzeniu, które powinno odbyć się w zakładzie karnym. W posiedzeniu bierze udział prokurator. Prawo udziału ma skazany i jego obrońca, a także osoby, które złożyły wniosek, jeżeli są do tego uprawnione.
Sąd wysłuchuje przedstawiciela administracji zakładu karnego. Jeżeli wniosek składał kurator, sąd wysłuchuje również kuratora. Przy niektórych przestępstwach, zwłaszcza seksualnych popełnionych w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych, warunkowe zwolnienie nie może zostać udzielone bez opinii biegłych.
Na postanowienie w przedmiocie warunkowego zwolnienia przysługuje zażalenie.
Co jeśli sąd odmówi?
Odmowa nie zamyka drogi na zawsze, ale nie zawsze można od razu złożyć kolejny wniosek.
Jeżeli kara albo suma kar nie przekracza 5 lat pozbawienia wolności, wniosek skazanego lub jego obrońcy złożony przed upływem 6 miesięcy od odmowy nie będzie rozpoznany do czasu upływu tego okresu.
Jeżeli kara albo suma kar przekracza 5 lat pozbawienia wolności, okres ten wynosi rok.
Dlatego pierwszy wniosek warto przygotować starannie. Zbyt szybkie, słabo uzasadnione ponawianie wniosku zwykle nie pomaga.
Co dzieje się po zwolnieniu?
Po warunkowym zwolnieniu rozpoczyna się okres próby. Co do zasady jest nim czas pozostały do odbycia kary, ale nie może on być krótszy niż 2 lata ani dłuższy niż 5 lat.
W przypadku skazanego z art. 64 § 2 lub art. 64a Kodeksu karnego okres próby nie może być krótszy niż 3 lata. Przy zwolnieniu z kary 25 lat pozbawienia wolności albo surowszej okres próby wynosi 10 lat. Przy karze dożywotniego pozbawienia wolności okres próby trwa dożywotnio.
Sąd może oddać zwolnionego pod dozór kuratora oraz nałożyć obowiązki, na przykład obowiązek informowania o przebiegu próby, wykonywania pracy, powstrzymywania się od nadużywania alkoholu, poddania się terapii, zakazu kontaktowania się z określonymi osobami albo naprawienia szkody.
W niektórych sprawach dozór jest obowiązkowy, między innymi wobec określonych recydywistów, młodocianych sprawców przestępstw umyślnych, skazanych na dożywotnie pozbawienie wolności oraz sprawców wybranych przestępstw seksualnych.
Kiedy sąd może odwołać zwolnienie?
Sąd penitencjarny odwołuje warunkowe zwolnienie, jeżeli zwolniony w okresie próby popełni przestępstwo umyślne, za które prawomocnie orzeczono karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia.
Sąd może również odwołać zwolnienie, jeżeli skazany rażąco narusza porządek prawny, uchyla się od dozoru, nie wykonuje nałożonych obowiązków, środków karnych, przepadku lub środków kompensacyjnych.
Skutek odwołania jest bardzo poważny: okresu spędzonego na wolności nie zalicza się na poczet kary. Po ponownym osadzeniu skazany może ubiegać się o kolejne warunkowe zwolnienie dopiero po odbyciu co najmniej roku kary, a przy karze dożywotniego pozbawienia wolności po co najmniej 5 latach.
Kiedy karę uważa się za odbytą?
Jeżeli w okresie próby i przez 6 miesięcy po jej zakończeniu warunkowe zwolnienie nie zostanie odwołane, karę uważa się za odbytą z chwilą warunkowego zwolnienia.
To oznacza, że skuteczne przejście okresu próby ma bardzo duże znaczenie. Warunkowe zwolnienie jest szansą, ale wymaga konsekwentnego przestrzegania obowiązków.
Warunkowe przedterminowe zwolnienie nie jest automatyczną nagrodą za odbycie połowy kary. To decyzja sądu penitencjarnego oparta na ocenie, czy skazany może funkcjonować na wolności bez powrotu do przestępstwa.
Dobry wniosek powinien wykazywać nie tylko spełnienie ustawowego progu kary, ale przede wszystkim pozytywną prognozę: zachowanie w zakładzie karnym, plan po wyjściu, miejsce zamieszkania, pracę, wsparcie rodziny, terapię, naprawienie szkody i gotowość do wykonywania obowiązków w okresie próby.
Źródła:
- Kodeks karny, Dz.U. 2025 poz. 383, z późn. zm.
- Kodeks karny wykonawczy, Dz.U. 2025 poz. 911, z późn. zm.
- Ustawa o opłatach w sprawach karnych, tekst w API Sejmu
Foto: Pexels.com / SHOX ART