Dozór elektroniczny, potocznie nazywany „bransoletą”, nie oznacza anulowania kary. Jest to sposób wykonania kary pozbawienia wolności poza zakładem karnym, najczęściej w miejscu zamieszkania skazanego. Skazany pozostaje pod kontrolą systemu elektronicznego, musi przestrzegać harmonogramu i wykonywać obowiązki określone przez sąd albo komisję penitencjarną.
W praktyce dozór elektroniczny pozwala skazanemu pracować, uczyć się, leczyć, utrzymywać kontakt z rodziną i wykonywać obowiązki domowe, ale tylko w granicach ustalonych przez organ udzielający zezwolenia.
Kto może ubiegać się o dozór elektroniczny?
Zasadą jest, że o odbycie kary w systemie dozoru elektronicznego może ubiegać się skazany, wobec którego orzeczono karę pozbawienia wolności nieprzekraczającą 1 roku i 6 miesięcy.
Przepisy przewidują też drugą sytuację: z SDE może skorzystać skazany, któremu orzeczono karę niższą niż 3 lata, jeżeli do odbycia w zakładzie karnym pozostało mu nie więcej niż 6 miesięcy.
Nie wystarczy jednak sam wymiar kary. Sąd bada również, czy wobec skazanego nie zachodzą przeszkody wynikające z przepisów o recydywie, czy skazany ma stałe miejsce pobytu, czy są warunki techniczne do założenia urządzeń oraz czy odbycie kary w tym systemie pozwoli osiągnąć cele kary.
Czy trzeba mieć zgodę domowników?
Co do zasady tak. Jeżeli skazany mieszka z osobami pełnoletnimi, potrzebna jest ich pisemna zgoda. Wynika to z tego, że wykonywanie dozoru wiąże się z montażem urządzeń, kontrolami i określonymi ograniczeniami prywatności w miejscu zamieszkania.
Brak zgody nie zawsze automatycznie zamyka drogę do SDE. Sąd może udzielić zezwolenia mimo braku zgody domownika, jeżeli wykonywanie kary w tym systemie nie będzie wiązało się dla tej osoby z nadmiernymi trudnościami i naruszy jej prywatność tylko w nieznacznym stopniu.
Kto składa wniosek?
Wniosek o udzielenie zezwolenia na odbycie kary w SDE może złożyć skazany, jego obrońca, prokurator, sądowy kurator zawodowy albo dyrektor zakładu karnego, jeżeli skazany już odbywa karę.
Wniosek składa się na piśmie i trzeba go uzasadnić. Powinien pokazywać, że spełnione są warunki ustawowe oraz że skazany daje rękojmię prawidłowego odbywania kary poza zakładem karnym.
Do wniosku warto dołączyć dokumenty potwierdzające sytuację skazanego, na przykład umowę o pracę, zaświadczenie od pracodawcy, dokumenty medyczne, dokumenty dotyczące opieki nad dzieckiem lub osobą chorą, potwierdzenie miejsca pobytu, zgodę pełnoletnich domowników oraz proponowany harmonogram dnia.
Co bada sąd?
Sąd penitencjarny sprawdza nie tylko formalny wymiar kary. Bada także, czy dozór elektroniczny nie będzie sprzeczny z celami kary. Znaczenie może mieć wcześniejsze zachowanie skazanego, jego postawa, sytuacja rodzinna, zawodowa, zdrowotna, dotychczasowe wykonywanie obowiązków oraz ryzyko naruszenia porządku prawnego.
Jeżeli skazany nie rozpoczął jeszcze odbywania kary w zakładzie karnym, sąd ocenia również, czy względy bezpieczeństwa, stopień demoralizacji albo inne szczególne okoliczności nie przemawiają za koniecznością osadzenia go w zakładzie karnym.
Jeżeli skazany już odbywa karę, znaczenie ma jego dotychczasowa postawa i zachowanie w zakładzie karnym.
Warunki techniczne też mają znaczenie
SDE jest możliwy tylko wtedy, gdy pozwalają na to warunki techniczne. Chodzi między innymi o możliwość zainstalowania i obsługi urządzeń monitorujących. Przed wydaniem rozstrzygnięcia organ sprawdza, czy technicznie możliwe jest wykonywanie dozoru w danym miejscu.
Dlatego samo spełnienie przesłanek osobistych i formalnych nie gwarantuje pozytywnej decyzji.
Czy można wychodzić z domu?
Tak, ale tylko w ramach harmonogramu. SDE nie oznacza swobodnego poruszania się. Skazany ma obowiązek przebywać w określonym miejscu w wyznaczonym czasie, a poza to miejsce może wychodzić w przedziałach ustalonych przez sąd albo komisję penitencjarną.
Przepisy przewidują, że czas poza miejscem odbywania dozoru może wynosić co do zasady maksymalnie 12 godzin dziennie. Może obejmować między innymi pracę, naukę, leczenie, terapię, opiekę nad dzieckiem lub osobą chorą, praktyki religijne, kontakt z obrońcą, podtrzymywanie więzi rodzinnych czy niezbędne zakupy.
Obowiązki skazanego
Skazany objęty SDE musi stale nosić nadajnik, dbać o urządzenia, zapewniać ich zasilanie, umożliwiać kontrole, odbierać połączenia i udzielać wyjaśnień sądowi, kuratorowi oraz podmiotowi dozorującemu.
Najważniejsze jest przestrzeganie harmonogramu. Spóźnienia, samowolne wyjścia, ingerowanie w urządzenia albo unikanie kontaktu z kuratorem mogą doprowadzić do uchylenia zezwolenia.
Co grozi za naruszenie zasad?
Sąd penitencjarny uchyla zezwolenie między innymi wtedy, gdy skazany nie zgłosi gotowości do instalacji urządzeń, uchyla się od ich założenia, narusza porządek prawny, popełnia przestępstwo albo uporczywie nie wykonuje obowiązków związanych z dozorem.
Po uchyleniu zezwolenia sąd poleca zatrzymać i doprowadzić skazanego do aresztu śledczego bez wezwania. Co szczególnie ważne, po uchyleniu zezwolenia ponowne udzielenie SDE w tej samej sprawie jest niedopuszczalne.
Co zrobić po odmowie?
Na odmowę udzielenia zezwolenia przysługuje zażalenie. Jeżeli wniosek skazanego albo jego obrońcy został oddalony, ponowny wniosek w tej samej sprawie złożony przed upływem 3 miesięcy zostanie pozostawiony bez rozpoznania.
W sprawach krótkich kar, gdy skazany już rozpoczął odbywanie kary w zakładzie karnym, przepisy przewidują również szczególną ścieżkę przed komisją penitencjarną, między innymi dla kar nieprzekraczających 4 miesięcy. W takim przypadku ponowny wniosek może być ograniczony innym terminem.
Dozór elektroniczny może być realną alternatywą dla odbywania kary w zakładzie karnym, ale nie jest automatyczny. Trzeba spełnić warunki ustawowe, wykazać sens wykonywania kary w miejscu zamieszkania, uzyskać zgodę domowników albo przekonać sąd, że jej brak nie powinien blokować SDE, a także mieć techniczne możliwości instalacji urządzeń.
Dobrze przygotowany wniosek powinien pokazywać nie tylko sam wymiar kary, ale także konkretny plan wykonywania obowiązków: pracę, leczenie, opiekę nad rodziną, sposób utrzymania oraz gotowość do przestrzegania harmonogramu.
Źródła:
- Kodeks karny wykonawczy, Dz.U. 2025 poz. 911, z późn. zm.
- Kodeks karny, Dz.U. 2025 poz. 383, z późn. zm.
- Służba Więzienna: podstawowe informacje o SDE
- Służba Więzienna: nowe przepisy o SDE od 2026 r.
- Sąd Okręgowy Warszawa-Praga: System dozoru elektronicznego
Foto: Służba Więzienna