Odrzucenie spadku najczęściej pojawia się wtedy, gdy po zmarłym pozostały długi albo nie da się szybko ustalić, czy majątek przewyższa zobowiązania. W takiej sytuacji spadkobierca chce uniknąć odpowiedzialności za cudze zadłużenie. Trzeba jednak pamiętać, że odrzucenie spadku przez jedną osobę nie zawsze kończy sprawę w rodzinie.
Jeżeli rodzic odrzuca spadek, w jego miejsce mogą wejść dzieci. Jeżeli dzieci są małoletnie, konieczne jest dopilnowanie osobnych formalności. To właśnie na tym etapie najczęściej dochodzi do błędów.
Co wchodzi w skład spadku?
Spadek to nie tylko mieszkanie, samochód, pieniądze na rachunku czy wartościowe przedmioty. Zgodnie z Kodeksem cywilnym na spadkobierców przechodzą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego. Oznacza to, że w spadku mogą znaleźć się również długi.
Do długów spadkowych należą m.in. niespłacone pożyczki, kredyty, zaległe rachunki, zobowiązania z umów, koszty postępowania spadkowego, roszczenia o zachowek czy koszty pogrzebu w zakresie odpowiadającym zwyczajom przyjętym w danym środowisku.
Dlatego przed podjęciem decyzji warto ustalić nie tylko, co zmarły posiadał, ale także jakie miał zobowiązania.
Jakie są możliwości spadkobiercy?
Spadkobierca ma trzy podstawowe możliwości. Może przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucić.
Przyjęcie proste oznacza odpowiedzialność za długi spadkowe bez ograniczenia. To rozwiązanie ryzykowne, jeżeli nie znamy dokładnego stanu majątku zmarłego.
Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza oznacza ograniczenie odpowiedzialności za długi do wartości stanu czynnego spadku, czyli zasadniczo do wartości aktywów. Nie oznacza to jednak, że wierzyciele znikają. Spadkobierca nadal może mieć obowiązek rozliczenia długów, ale odpowiedzialność jest limitowana.
Odrzucenie spadku powoduje, że spadkobierca jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Nie dziedziczy więc ani aktywów, ani długów.
Ile jest czasu na odrzucenie spadku?
Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku.
W praktyce często będzie to dzień, w którym dana osoba dowiedziała się o śmierci spadkodawcy. Nie zawsze jednak tak jest. Jeżeli ktoś dziedziczy dopiero dlatego, że wcześniejszy spadkobierca odrzucił spadek, termin może być liczony od momentu, w którym dowiedział się o tej okoliczności.
Brak oświadczenia w terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. To daje ochronę przed pełną odpowiedzialnością za długi, ale nie zawsze jest rozwiązaniem najprostszym. Czasem, zwłaszcza przy wyraźnie zadłużonym spadku, korzystniejsze jest odrzucenie spadku.
Gdzie złożyć oświadczenie?
Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się przed sądem albo przed notariuszem. Można je złożyć ustnie lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym.
Oświadczenie musi być przemyślane, ponieważ nie można go później po prostu odwołać. Nie można też odrzucić spadku „na rzecz” konkretnej osoby. Skutek odrzucenia wynika z przepisów o dziedziczeniu, a nie z wyboru spadkobiercy.
Co się dzieje, gdy rodzic odrzuci spadek?
Jeżeli rodzic odrzuca spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. W jego miejsce mogą wejść jego dzieci. Jeżeli dzieci są pełnoletnie, każde z nich samo podejmuje decyzję, czy spadek przyjmuje, czy odrzuca.
Jeżeli dzieci są małoletnie, działają za nie rodzice jako przedstawiciele ustawowi. Trzeba wtedy sprawdzić, czy do odrzucenia spadku w imieniu dziecka potrzebna jest zgoda sądu.
Czy zawsze potrzebna jest zgoda sądu na odrzucenie spadku w imieniu dziecka?
Nie zawsze. Od 15 listopada 2023 r. obowiązuje ważne uproszczenie.
Jeżeli dziecko zostało powołane do dziedziczenia dlatego, że rodzic wcześniej odrzucił spadek, odrzucenie spadku w imieniu dziecka nie wymaga zezwolenia sądu, jeżeli czynności dokonują zgodnie rodzice, którym przysługuje w tym zakresie władza rodzicielska, a spadek odrzucają także inni zstępni rodziców tego dziecka.
Mówiąc prościej: w typowej sytuacji, gdy rodzic odrzucił zadłużony spadek, drugi rodzic wyraża zgodę, a pozostali zstępni również odrzucają spadek, można uniknąć osobnego postępowania o zgodę sądu.
Zgoda sądu nadal może być potrzebna, gdy rodzice nie są zgodni, gdy tylko jeden rodzic chce dokonać czynności mimo sprzeciwu drugiego, gdy sytuacja rodzinna jest bardziej skomplikowana albo gdy nie są spełnione warunki ustawowego uproszczenia.
Do którego sądu złożyć wniosek, jeśli zgoda jest potrzebna?
Co do zasady sprawami dotyczącymi majątku dziecka zajmuje się sąd opiekuńczy. Jeżeli jednak toczy się już sprawa o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie na odrzucenie spadku w imieniu dziecka może wydać sąd spadku.
To istotne praktycznie, bo złożenie pisma do niewłaściwego sądu może wydłużyć sprawę. A przy odrzuceniu spadku czas ma duże znaczenie.
Ważne jest również to, że uzyskanie samej zgody sądu nie powinno być mylone ze złożeniem oświadczenia o odrzuceniu spadku. Po uzyskaniu zezwolenia trzeba dopilnować właściwego oświadczenia w imieniu dziecka.
Czy złożenie wniosku do sądu chroni termin?
Kodeks cywilny przewiduje, że do zachowania sześciomiesięcznego terminu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku.
Jeżeli odrzucenie spadku wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu do złożenia oświadczenia ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie. To ważna ochrona, ale nie warto zostawiać sprawy na ostatnie dni. Im bliżej końca terminu, tym większe ryzyko problemów formalnych.
Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza a wykaz inwentarza
Jeżeli spadkobierca przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza albo nie złoży żadnego oświadczenia w terminie, jego odpowiedzialność za długi jest ograniczona do wartości aktywów spadku.
Żeby ta ochrona działała prawidłowo, trzeba rzetelnie ustalić skład spadku. Pomocny może być wykaz inwentarza albo spis inwentarza. W wykazie ujawnia się przedmioty należące do spadku, ich wartość oraz długi spadkowe. Nie należy pomijać znanych zobowiązań ani zawyżać lub zaniżać wartości składników majątku, bo może to mieć negatywne skutki dla spadkobiercy.
Odrzucenie spadku jest skutecznym sposobem uniknięcia odpowiedzialności za długi spadkowe, ale wymaga pilnowania terminów i kolejności dziedziczenia. Jeżeli rodzic odrzuca spadek, powinien od razu sprawdzić, czy w jego miejsce nie wchodzą dzieci. Przy małoletnich trzeba dodatkowo ustalić, czy wystarczy zgodne działanie rodziców, czy potrzebne będzie zezwolenie sądu.
Najważniejsze jest sześć miesięcy. W tym czasie trzeba podjąć decyzję, przygotować dokumenty i złożyć właściwe oświadczenie albo odpowiedni wniosek. Zwłoka może spowodować, że spadek zostanie przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza, co nie zawsze rozwiązuje problem zadłużonego spadku.
Źródła:
Kodeks cywilny, Dz.U. 2026 poz. 795
Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz.U. 2026 poz. 236
Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. 2026 poz. 468
Gov.pl – Oświadczenie o odrzuceniu lub przyjęciu spadku
Ministerstwo Sprawiedliwości – Wzór wykazu inwentarza