Spory dotyczące kredytów frankowych od kilku lat należą do jednych z najważniejszych zagadnień prawnych w polskim systemie finansowym. Wraz z rosnącą liczbą wyroków unieważniających umowy kredytowe pojawiło się nowe pytanie: czy bank, który zawarł z konsumentem nieważną umowę, może domagać się dodatkowego wynagrodzenia za korzystanie z udostępnionego kapitału. Instytucje finansowe zaczęły podnosić argument, że kredytobiorca przez wiele lat korzystał z przekazanych środków, dlatego poza zwrotem samego kapitału powinien zapłacić także odpowiednią rekompensatę. Kwestia ta wywołała liczne spory sądowe i stała się przedmiotem szerokiej debaty w środowisku prawniczym. Ostateczne znaczenie dla rozstrzygnięcia tego problemu miał wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 15 czerwca 2023 r., który odniósł się do możliwości dochodzenia przez banki wynagrodzenia za korzystanie z kapitału po unieważnieniu umowy kredytowej. Orzeczenie to istotnie wpłynęło na sytuację zarówno kredytobiorców, jak i sektora bankowego.
Czym jest wynagrodzenie za korzystanie z kapitału?
Wynagrodzenie za korzystanie z kapitału to pojęcie, które pojawiło się w sporach dotyczących kredytów, w szczególności kredytów frankowych. Banki zaczęły twierdzić, że w sytuacji, gdy sąd stwierdzi nieważność umowy kredytowej, kredytobiorca przez wiele lat korzystał z udostępnionych mu środków finansowych, dlatego instytucji finansowej należy się dodatkowa zapłata za możliwość korzystania z kapitału.
W praktyce oznaczałoby to, że nawet po unieważnieniu umowy kredytu konsument musiałby zapłacić bankowi więcej niż tylko zwrócić otrzymany kapitał. Banki zaczęły więc formułować wobec kredytobiorców roszczenia obejmujące nie tylko zwrot wypłaconego kredytu, lecz także dodatkowe wynagrodzenie za korzystanie z pieniędzy przez określony czas.
Spór ten stał się szczególnie istotny w kontekście spraw dotyczących kredytów indeksowanych lub denominowanych do franka szwajcarskiego, gdy coraz częściej sądy uznawały takie umowy za nieważne ze względu na występowanie w nich niedozwolonych postanowień umownych.
Problem prawny w sporach frankowych
W sytuacji stwierdzenia nieważności umowy kredytowej strony powinny się wzajemnie rozliczyć. Najczęściej oznacza to, że kredytobiorca zwraca bankowi kwotę kapitału otrzymanego kredytu, a bank oddaje wszystkie świadczenia, które otrzymał od klienta, w tym raty kapitałowo-odsetkowe, prowizje czy inne opłaty.
Banki zaczęły jednak argumentować, że takie rozliczenie jest niewystarczające. Dodatkowe roszczenia zaczęły pojawiać się zarówno w pozwach składanych przez banki przeciwko kredytobiorcom, jak i w odpowiedziach na pozwy w sprawach wytaczanych przez konsumentów. Pojawiła się więc poważna wątpliwość prawna, czy po unieważnieniu umowy kredytowej przedsiębiorca może domagać się takiego dodatkowego świadczenia.
Pytanie do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
Rozstrzygnięcie tej kwestii wymagało interpretacji prawa unijnego, w szczególności dyrektywy 93/13/EWG dotyczącej nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Dyrektywa ta ma na celu zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumentów oraz eliminowanie z obrotu prawnego postanowień umownych, które naruszają ich interesy.
Wątpliwości powstały w związku z tym, czy dopuszczenie roszczenia banku o wynagrodzenie za korzystanie z kapitału nie podważyłoby skuteczności ochrony przewidzianej w tej dyrektywie.
W związku z tym jeden z polskich sądów skierował do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej pytanie prejudycjalne. Dotyczyło ono tego, czy przedsiębiorca – w tym przypadku bank – może po stwierdzeniu nieważności umowy zawartej z konsumentem domagać się dodatkowego wynagrodzenia za korzystanie z kapitału.
Wyrok TSUE z 15 czerwca 2023 r.
W wyroku z 15 czerwca 2023 r. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej uznał, że bank nie ma prawa żądać od konsumenta wynagrodzenia za korzystanie z kapitału w sytuacji, gdy umowa kredytu została uznana za nieważną z powodu występowania w niej niedozwolonych postanowień umownych.
Trybunał wskazał, że przyznanie bankowi takiego prawa byłoby sprzeczne z celem dyrektywy 93/13, która ma zapewnić skuteczną ochronę konsumentów. Gdyby przedsiębiorca mógł uzyskać dodatkowe świadczenie mimo stosowania nieuczciwych klauzul w umowie, osłabiłoby to efekt odstraszający przepisów chroniących konsumentów.
W ocenie TSUE przedsiębiorca nie powinien czerpać korzyści z sytuacji, w której stosował niedozwolone postanowienia umowne. Dlatego też po unieważnieniu umowy bank może domagać się jedynie zwrotu udostępnionego kapitału, ale nie dodatkowego wynagrodzenia za korzystanie z tych środków.
Skutki wyroku dla kredytobiorców i banków
Wyrok Trybunału miał bardzo istotne znaczenie dla sporów dotyczących kredytów frankowych. Przede wszystkim ograniczył możliwość kierowania przez banki roszczeń przeciwko kredytobiorcom o zapłatę wynagrodzenia za korzystanie z kapitału.
W praktyce oznacza to, że po stwierdzeniu nieważności umowy kredytowej strony powinny dokonać podstawowego rozliczenia świadczeń. Kredytobiorca zwraca bankowi wypłacony kapitał, natomiast bank oddaje wszystkie kwoty otrzymane od klienta w związku z wykonywaniem nieważnej umowy.
Rozstrzygnięcie TSUE znacząco wzmocniło pozycję konsumentów w sporach z bankami i przyczyniło się do zwiększenia pewności prawnej w sprawach frankowych. Jednocześnie ograniczyło strategię procesową banków polegającą na formułowaniu dodatkowych roszczeń wobec kredytobiorców.
Źródła
- https://www.prawo.pl/biznes/wynagrodzenie-za-korzystanie-z-kapitalu-wyrok-15-czerwca,519836.html
- https://poradnikprzedsiebiorcy.pl/-wynagrodzenie-za-bezumowne-korzystanie-z-kapitalu
- https://legalis.pl/nie-dla-bankow-wynagrodzenie-za-korzystanie-z-kapitalu/
Foto: Pexels.com / Jakub Żerdzicki
Początek formularza